Lijden? Het heeft zo moeten zijn.

Vanmorgen pakte ik mijn dagboek weer eens op. Ik schrijf daar niet dagelijks in, maar wel regelmatig. De laatste keer was echter ruim twee jaar geleden. Dat is een behoorlijk gat.  Nu wil het geval dat mijn laatste aantekening (12-7-2024) ging over “geroepen om vrij te zijn” (Galaten 5).  Wat het een “geval” maakt is dat mijn preek daar gisteren over ging.
“Nou zeg, dat kan geen toeval zijn”, zouden sommigen zeggen. Of “het moest zo zijn”.
Eerder zou ik niet stilstaan bij dit soort opmerkingen, maar nu zet het me stil omdat ik me realiseer dat onder deze en verwante uitspraken een wereldbeeld en/of godsbeeld hangt dat feitelijk niets anders dan het determinisme: alles wat gebeurt en we doen ligt vooraf en onvermijdelijk vast door eerdere oorzaken en natuurwetten en/of is van voor de grondlegging van de wereld door God vastgesteld, waarbij alles bijdraagt aan het bereiken van een uiteindelijk en al vastgesteld doel (teleologisch determinisme). Binnen dit beeld is er geen plaats voor toeval, dus ook geen plaats voor zinloos lijden.

Iemand vroeg me onlangs of het Gods plan was dat ze vanaf haar twaalfde levensjaar door haar vader seksueel is misbruikt en hoe medegelovigen haar soms menen te bemoedigen met het idee dat God alles doet bijdragen aan het goede (Romeinen 8:28).

Dat mensen door moeite en lijden belangrijke levenslessen kunnen leren, moge zo zijn. Het idee dat moeite en lijden (strategisch) worden ingezet om de mens lessen te leren, is echter absurd.

Het vers uit de Romeinenbrief en met name het vers dat daar direct op volgt kan zomaar aanleiding zijn om te geloven in een goddelijk determinisme (tevoren uitgekozen, tevoren bestemd). Dat is ingewikkelde materie waar theologen en filosofen het nooit helemaal over eens zullen worden. Wat het vooral absurdistisch maakt, is dat God alles alleen doet bijdragen aan het goede voor hen die Hem liefhebben en volgens Zijn voornemen geroepen zijn (een exclusief determinisme). Heb je God niet lief (of niet lief genoeg), dan heb je pech, want een constructieve bijdrage hangt dan immers af van of de zaak zich (toevallig) in jouw voordeel of nadeel ontvouwt.
Dat Paulus geen determinisme bedoelt is duidelijk als hij iets eerder schrijft dat de schepping een prooi is van de zinloosheid (maar niet zonder hoop). Zinloosheid staat haaks op het determinisme omdat de zin van alles altijd en onvermijdelijk bijdraagt aan dat wat moet zijn.

Eén bladzijde terug in mijn dagboek schreef ik dat ik patronen moet zien te ontwikkelen die (hopelijk) mijn symptomen (gebrek aan motivatie en concentratie en een algeheel gevoel van onverschilligheid) doorbreken in plaats van eraan toe te geven.
Twee jaar en veertig dagen verder ben ik geen stap verder gekomen; ik lijd nog aan dezelfde (zelfs heftiger) symptomen. De vraag "wat wil ik later worden als ik groot ben" is voor mij reëel. 

Misschien moest het wel zo zijn dat ik dat juist vandaag weer moest lezen…..

Vrijheid en moeten (II)

In de tuin kocht de mens zijn vrijheid. Althans, dat dacht hij. Vrijheid van God. Wat een heerlijkheid. Toch?Geen verplichtingen, geen grenzen. De vruchten van die laatste boom. Ik wil heb.Ik moet heb.
Die boom van de kennis van goed en kwaad. Heerlijke kennis. Lekker rechter spelen. Moeten spelen. Geen keus meer. Ik schaam me opeens. Waarom ben ik bang? Ik verstop me, voel me schuldig. Waar komt die pijn opeens vandaan?
Bonnhoeffer interpreteert de kennis van goed (Tob) en kwaad (Ra) als een werkelijkheid waarbij de mens tegelijk vol van genot en van van pijn is: deze gaan altijd samen.
Het genot en de vreugde van nieuw leven (bij de geboorte) leidt onherroepelijk tot de immense pijn van het sterven.
De vrijheid van  God stelt de mens inderdaad in staat om vrijwel alle grenzen te verkennen en te overschrijden. Maar tegen welke prijs? Ontwrichte relaties zijn het eerste zichtbare en tastbare gevolg. Wegkruipen voor God en de Zwarte Piet doorgeven. "Klopt inderdaad. Ik luister niet helemaal zo goed maar dat kwam vooral omdat die ander nog minder goed luisterde." "Ja, ik ben heus wel slecht maar nooit slechter dan de ander, kom nou."

Jezus: "Als u mijn woorden vasthoudt, bent u werkelijk volgelingen van mij; u zult de waarheid kennen en de waarheid zal u vrijmaken"(Joh. 8:31-32). De vrijmaking die Jezus aanbiedt is de vrijheid tot God en tot elkaar. Dat is de vrijheid die de mens past als een handschoen; die past volmaakt bij hem. Waar de vrijheid van God de mens veranderd in onverzadigbare zwarte gaten brengt de vrijheid tot  God hem op die plek waar hij kan doen waartoe hij is geschapen: geven en dienen.

De wereld ontdekt het als techniek. "Dienend leiderschap" is een kreet die niet alleen binnen christelijke kringen wordt gebezigd. Ook de  zakenwereld heeft ontdekt dat het als kunstje werkt. Als ik net doe alsof ik jou dien is de kans groter dat jij doet wat ik van jou wil. Omdat we leven in een wereld waarin het hemelse zich openbaart in en door gebroken mensen kan het zomaar zijn dat dienend leiderschap niet voortkomt uit een gevend hart maar uit een onverzadigbare hang naar mee vrijheid van God en van elkaar. Diep van binnen koestert de mens het vrij van God zijn. Pas als die mens ontdekt dat vrij van God onmogelijk zonder immense pijn zal zijn, is er een kans dat die mens via de weg van Golgotha de vrijheid  tot  God ontdekt. Die weg is een persoon: Jezus Christus.

Beelden dragen of liever toch niet (1-6)

De komende weken zal ik mijn blog regelmatig gebruiken als vingeroefeningen voor de afronding van mijn studie. Mijn onderzoek naar in welke mate het deel uitmaken van een kleine groep, of huiskring, bijdraagt aan  persoonlijke transformatie (of Christus gelijkvormigheid) begint met een theologie van eenheid en gemeenschap.
Als op de eerste bladzijde van mijn thesis kom ik inde problemen; de spanning tussen ideaal en werkelijkheid.
Jezus drukt een ideale werkelijkheid uit in zijn gebed tot de Vader in Johannes 17:20-23(*). Uit deze verzen kunnen we het volgende samenvatten en concluderen:

1. Jezus wil dat zijn volgelingen een zijn. 
2. Het model voor deze eenheid is te vinden in de eenheid met de Vader. 
3. Eenmaal in die eenheid betrokken en er deel van uitmakend, zal de ervaring van deze eenheid zo'n invloed op zijn volgelingen hebben, dat de transformatie die blijkbaar binnen die eenheid plaatsvindt een impact hebben op de ongelovige wereld; de eenheid als instrument om de wereld ervan te overtuigen van de waarheid van het Goede Nieuws.

Met het genoemde onder "1" zullen weinigen moeite hebben. De uitwerking en het beoogde effect hiervan (3) levert grote problemen op. De geschiedenis van de kerk kenmerkt zich eerder door een gebrek hieraan. Hoewel er tal van individuele getuigenissen zijn van mensen die deze eenheid wel ervaarden en daarin de kracht van het Evangelie zagen; door de bank genomen verdient de demonstratie van deze eenheid geen schoonheidsprijs.We bakken er niet zoveel van.

Hoe komt dat? Was Jezus wel een realist? Of misschien meer een idealist?

Een belangrijk deel van het antwoord op dit dilemma heeft alles te maken met het onvoldoende begrijpen van het onder "2" genoemde. We zijn onvoldoende bekend met het model. Een chronisch tekort aan intrinsieke beleving heeft to gevolg dat we het naar buiten toe niet waar kunnen maken. 

Chagall, Unity

De mens in zijn dualiteit - man en vrouw - geschapen naar Gods beeld, doet zijn intrede in de materiële en levende wereld in de hoedanigheid als beelddrager Gods. Vrij om te kiezen ligt in dit beeld besloten. Die vrijheid impliceert, zoals Bonhoeffer het treffend beschrijft in "Creation and Fall" ook de vrijheid van God, schepping, medemens. Wil de mens echter zijn mens-zijn in de volste zin beleven, kan dat alleen in relatie tot God, de schepping en zijn medemens. De keuze van de mens om zich los van dat alles te bewegen zou een definitie van "zonde" kunnen zijn. In het herstel van de relatie met God door het volbrachte werk van Christus, is de weg ook weer open tot een gezonde relatie met de schepping en medemens. Het lijkt een van de taaiste eigenschappen van de zonde om de mens zijn schijnbare onafhankelijkheid op te doen geven: leven in eenheid, in gemeenschap, vraagt een fundamentele keuze. Die keuze is om te stoppen met dat te doen wat God aan zichzelf heeft voorbehouden: oordelen.

Wordt vervolgd.

(*) Ik bid niet alleen voor hen, maar ook voor degenen die door hun verkondiging in mij geloven. 21 Vader, laten ze allen één zijn zoals u in mij bent en ik in u ben. Laten ook zij in ons zijn; dan zal de wereld geloven dat u mij hebt gezonden. 22 De glorie die u mij hebt gegeven, heb ik hun gegeven opdat ze één zijn zoals wij één zijn: 23 ik in hen en u in mij. Zo zullen ze volmaakt één zijn, en dan zal de wereld weten dat u mij gezonden hebt en dat u hen hebt liefgehad zoals u mij hebt liefgehad.