De beleving voorbij - Het Zalige zelf (3/3)

Geluk geduidt in de Bijbel

De Bijbel reikt een perspectief op geluk aan dat afwijkt van de definitie van geluk waarmee ik de vorige Blog afsloot en plaatst het in een moreel/ethisch perspectief van waaruit de mens keuzes maakt. Een voorbeeld daarvan treffen we aan in de eerste Psalm.

Gelukkig de mens die niet meegaat met wie kwaad doen, die de weg van zondaars niet betreedt, bij spotters niet aan tafel zit, 2 maar vreugde vindt in de wet van de HEER en zich verdiept in zijn wet, dag en nacht.[1]

Dit roept meteen een aantal vragen op die doordenking en articulatie uitnodigen die verder gaat dan vaak oppervlakkig gebezigde 'eenzinners' die voortkomen uit impliciete en subjectieve ingevingen. Wat is kwaad? Wat is de weg van zondaars? Wat is een spotter? Hoe ziet het leven eruit van iemand die vreugde vindt in de wet van de Heer? Deze serie Blogs zou eindeloos zijn als ik daar uitgebreid op in zou gaan. Ik wil me dan ook beperken tot enkele observaties.

In het Oude Testament heeft geluk vooral te maken met het leven hier: een goed huwelijk, een boel kinderen, spullen, dieren en vooral shalom; de optelsom van al het goede. Ook wordt geluk gekoppeld aan wijsheid en kennis, keurig leven en het gerespecteerd worden door anderen. In het Nieuwe Testament komt daar uitdrukkelijker dan in het Oude Testament het uitzicht op de toekomst bij. Verlies, verdriet en dood zijn obstakels in de geluksbeleving maar deze zijn van tijdelijke aard. 

Onze levensloop kan gezien worden als een eindeloos najagen van dat wat we denken dat ons tevreden, voldaan en blij maakt. Dat is wat doorgaans wordt begrepen als we het over geluk hebben. Het probleem is dat we niet altijd helder voor ogen hebben wat ons gelukkig maakt: “Geluk is niet gelegen in het bevredigen van mijn verlangens, tenzij ik leer om dat te verlangen wat het beste voor me is.” Aristoteles en Thomas van Aquinas leerden dat geluk te vinden is in goeddoen. Voor Aristoteles door deugdzaam leven en voor Aquinas een leven van liefde en vriendschap met God. Geluk en goedheid zijn één, leerden zij. Daarom, om gelukkig te zijn moeten we leren om goed te worden.[2]

Geluk in de Bijbel begrijp ik als ‘dat wat we zijn en/of (zullen) ervaren als gevolg van omstandigheden, eigenschappen, keuzes en acties die op Gods ontferming en/of goedkeuring kunnen rekenen’.

Bij elke zaligspreking geeft Jezus aan wie/welke groep gelukkig is en waarom.[3] De tijd ontbreekt om op iedere zaligspreking met de daarbij horende belofte afzonderlijk in te gaan. Daar zitten best wel wat lastige tussen. Mensen die treuren, uitgescholden of vervolgd worden worden nou niet meteen met geluk geassocieerd. Het geluk is echter daarin gelegen dat het treuren, de vervolging, de vernedering voor de mens die zijn vertrouwen op God heeft gesteld nooit het eind van het verhaal is. De bepalende factor van het zelf ligt buiten je en niet in je of in de omstandigheden. Waarom zijn de door Jezus benoemde groepen van mensen gelukkig/zalig? Hij verbindt er een eschatolgische perspectief aan. Als voorbeeld: zalig/gelukkig de treurenden, want ze zullen getroost worden. Die troost ligt in het verschiet; het treuren is niet voor eeuwig. Er komt een moment dat de troost werkelijkheid zal zijn.

De discipelen moeten hier meteen gedacht hebben aan Jesaja 61[4] waaruit een sterke boodschap van hoop klinkt voor een volk dat zo’n beetje alle hoop had opgegeven.

61:1 De geest van God, de HEER, rust op mij, want de HEER heeft mij gezalfd. Om aan armen het goede nieuws te brengen heeft hij mij gezonden, om aan verslagen harten hoop te bieden, om aan gevangenen hun vrijlating bekend te maken en aan geketenden hun bevrijding, 2 om een genadejaar van de HEER uit te roepen en een dag van wraak voor onze God, om allen die treuren te troosten, 3 om aan Sions treurenden te schenken een kroon op hun hoofd in plaats van stof, vreugdeolie in plaats van een rouwgewaad, feestkledij in plaats van verslagenheid.

Voorzichtige conclusies:

·         Geluk heeft maar zijdelings te maken met materiele voorspoed

·         Geluk staat los van je gelukkig voelen of gelukkige omstandigheden

·         Geluk heeft alles te maken met het goede doen – de keuze om God te gehoorzamen ook al kan dat je in moeilijkheden brengen

·         Geluk verbindt het leven hier met het eeuwige

Geluk als beleving is begrensd door tijd, omstandigheden, gezondheid, welvaart en een boel andere zaken waar we slechts ten dele invloed op uit kunnen oefenen.

Geluk als perspectief dat voorbij de beleving reikt is een levenskunst die ontwikkeld wordt vanuit hoop; een uiterst krachtige levensmotor.

Veel geluk toegewenst!

---

[1] De eerste Psalm begint met het Hebreeuwse ‘asjré’ (of eh-sher). Het Griekse markarios en Latijnse beatus zijn hiervan de vertaling.

[2] Naar Scot McKnight, Happiness; Given, lost, regained, Books and Culture, 21-11-2008.

[3] Lucas plaatst tegenover de zaligsprekingen de “wee-sprekingen”; als er gelukkigen zijn, moeten er toch ook ongelukkigen zijn? Lukas 6:24 Maar wee jullie die rijk zijn, jullie hebben je deel al gehad. 25 Wee jullie die nu verzadigd zijn, want je zult hongeren. Wee jullie die nu lachen, want je zult treuren en huilen. 26 Wee jullie wanneer alle mensen lovend over je spreken, want hun voorouders hebben de valse profeten op dezelfde wijze behandeld.

[4] Jesaja 61: 1-10 loopt vrijwel parallel aan de zaligsprekingen.

Ik heb ontzettend veel geluk gehad! - Het Zalige Zelf (2/3)

Iedereen zalig?

In de lijn van de filosofen in en voor Jezus’ tijd gaat Jezus op geheel eigen wijze in op de vraag wat de mens zalig/gelukkig maakt.
Jezus' Bergrede is het meest bekende en geinterpreteerde onderwijs van Jezus. Hij begint zijn Rede  (Mat. 5-7) met negen zogenaamde zaligsprekingen. Hebben deze zaligverklaringen de moderne mens nog iets te zeggen? [1] 

Een man kwam eens naar me toe nadat ik ergens in den lande had gepreekt over de Bergrede en liet me enthousiast zijn hertaling van de zaligsprekingen zien. Hij geloofde oprecht dat hij deze stuk voor stuk dagelijks moest oefenen en in praktijk brengen om zich te kunnen kwalificeren voor de zaligverklaring; armoede, nederigheid, treuren, zachtmoedigheid, zuiver van hart zijn, hongeren en dorsten naar gerechtgheid, vervolgd worden, enz... Kortom, een knap staaltje van ernstige zelfmisleiding waarbij het zicht op het grotere verhaal naar de achtergrond is verdwenen; de vermeende directe interactie tussen God en het individu is centraal komen te staan. Daarover in het laatse Blog van deze serie meer.

Zalig (SV, NSV, Naardense, NBG),  Gelukkig (HB, GN, NBV), Blessed (Gezegend) in de meeste Engelse vertalingen en ook Happy (New American Bible).
De betekenis en gevoelswaarde van woorden veranderen met de tijd. “Zalig” zal voor velen geassocieerd worden met heerlijk eten of een toekomstig eeuwig leven.
“Gelukkig” klinkt voor sommigen populair en oppervlakkig. Het is zo’n alledaags woord dat te pas, te onpas en in zoveel verschillende verbanden wordt gebruikt dat het een beetje goedkoop klinkt en af lijkt te doen aan het diepe onderwijs van Jezus. 
Woorden en begrippen roepen dus verschillende betekenissen, gevoelens en reakties op. De paar reacties op de eerste Blog uit deze serie op mijn FB pagina zijn hiervan een klassiek voorbeeld.

Voor deze serie blogs gebruik ik zalig en geluk als uitwisselbare termen.

Iedereen recht op een klavertje vier

Geluk en zaligheid hebben slechts betekenis als deze worden afgezet tegen onzalig en ongeluk.

We zoeken geluk in ongeluk: “Jos heeft zijn been gebroken. Gelukkig was het een mooie gladde breuk, waren de twee delen op elkaar teruggeschoten en hoefden er geen schroeven aan te pas te komen om de breuk te repareren.”

“Een ongeluk op de A10 veroorzaakte een grote file waardoor we te laat op Schiphol aankwamen. Gelukkig had het vliegtuig vertraging en konden we nog mee”. In dit geval is jouw geluk tegelijkertijd het ongeluk van een ander; “Doordat het vliegtuig twee uur te laat vertrok mistte die ander de aansluiting in Londen en moest in een hotel overnachten. Gelukkig had het eerste hotel dat die ander belde nog precies één kamer vrij. Voor hetzelfde geld zit je een hele nacht te bellen en zit alles helemaal vol. Nee, die ander had geluk!”

Waarmee wordt“geluk” geassocieerd?

• Een subjectief goed gevoel over jezelf, je leven en omstandigheden.
• Geluk is meer en meer een recht geworden dat en bereikbaar doel is. Zoek op het Web "geluk" en je zult ontdekken dat velen geloven dat geluk en gelukkig zijn een keuze is en dat je geluk zelf in de hand hebt.
• Het najagen van geluk stopt nooit; het is een hedonistische tredmolen. Op het moment dat het centrum van ons leven genot en geluk is, is dat centrum een bron geworden die nooit verzadigd kan worden. Autorijden begint voor de meesten bij Marktplaats: “Prima auto voor wie net z’n rijbewijs heeft.” Zelfstandig wonen begint voor velen bij een starterswoning. Het woord is slim gekozen omdat het een verwachting in zich draagt voor de toekomst en een rechtvaardiging voor het feit dat het zo’n klein huis is.
• “Geluk ”studies tonen aan dat de beleving ervan vooral een resultaat is van vergelijken; de geluksbeleving neemt toe naarmate ik mezelf vergelijk met hen die minder hebben. Zo lang ik meer heb, ben ik, of prijs ik mezelf gelukkig. Dezelfde studies tonen aan dat de geluksbeleving afneemt wanneer een persoon meer heeft dan de noodzakelijke levensbehoeften.
• Geluksbeleving is voor een deel genetisch bepaald; sommige temperamenten en houdingen blijken gemakkelijker tot een gezonde beleving van geluk te komen. Zij die sociaal, actief, stabiel en gewetensvol zijn, zijn over het algemeen gelukkiger.
• Geluk kan gegenereerd worden door je verbeelding te gebruiken. Ons vermogen om te dromen en zaken in de context te plaatsen van hoe we onze toekomst zien creëert een hogere geluksbeleving. Dit is iets waar christenen vrij goed in zijn  De liederen die we zingen en veel van de preken stimuleren onze verbeelding; we zien het voor ons en dat is voor velen een moment van hogere geluksbeleving dat overigens zelden blijft plakken. [2]

Een moderne, in de neo-liberale en moderne kapitalistische context, samenvatting/definite zou als volgt kunnen klinken: Geluk is een beleving van innerlijke tevredenheid en het ervaren van materiele voorspoed.

Wordt vervolgd

---

[1] Mattheus 5¹ Toen hij de mensenmassa zag, ging hij de berg op. Daar ging hij zitten met zijn leerlingen om zich heen. ² Hij nam het woord en onderrichtte hen: ³ ‘Gelukkig wie nederig van hart zijn, want voor hen is het koninkrijk van de hemel. ⁴ Gelukkig de treurenden, want zij zullen getroost worden. ⁵ Gelukkig de zachtmoedigen, want zij zullen het land bezitten. ⁶ Gelukkig wie hongeren en dorsten naar gerechtigheid, want zij zullen verzadigd worden. ⁷ Gelukkig de barmhartigen, want zij zullen barmhartigheid ondervinden. ⁸ Gelukkig wie zuiver van hart zijn, want zij zullen God zien. ⁹ Gelukkig de vredestichters, want zij zullen kinderen van God genoemd worden. ¹⁰ Gelukkig wie vanwege de gerechtigheid vervolgd worden, want voor hen is het koninkrijk van de hemel. ¹¹ Gelukkig zijn jullie wanneer ze je omwille van mij uitschelden, vervolgen en van allerlei kwaad betichten. ¹²Verheug je en juich, want je zult rijkelijk worden beloond in de hemel; zo immers vervolgden ze vóór jullie de profeten.

[2] Naar Scot McKnight, Sermon on the Mount, 50-1

Het Zalige Zelf (1/3)

1. De zelfzaligverklaring

We zijn ons bewust van het hebben van een “zelf”. Dit zelf is de verbinding met onze individualiteit; Ik ben me ervan bewust dat ik ik ben en niet welk ander persoon dan ook. Dit wordt wel het psychologische zelf genoemd en is sterk verweven met wat de mens denkt/vindt dat het doel van het leven is; het leven betekenis en richting geeft en zijn ideeën en overtuigingen over wat  “het goede leven” is en hoe ik me verhoud tot de ander en de wereld om me heen.

De afgelopen decennia heeft zich een transformatie voltrokken in het denken over het zelf waarbij we een verschuiving zien van een voornamelijk door buiten ons gelegen ankerpunten (religie, economie) duiding van het zelf naar een innerlijke, psychologische duiding. Het accent is daarbij komen te liggen op de innerlijke psychologie. Intuïtie en gevoel zijn meer voorop gaan lopen in het begrijpen en uitdrukken van ons “zelf” en wat we menen dat het doel van ons leven is. Steeds vaker moet de empirie wijken voor de beleving; feiten worden meningen? Eén plus een is twee? Ja, dat vindt jij maar ik beleef dat anders….

Wat maakt een persoon gelukkig (ook wel zalig)? Is geluk te vinden in het gericht zijn op mijn innerlijk of eerder in het naar buiten gericht zijn?

Doe vooral je ding

Als ik mijn opa zou vragen of het werk dat hij deed hem voldoening gaf en het gevoel dat het werk bij hem paste; het echt zijn ‘ding’ was zou hij geen idee hebben wat ik bedoelde. Hij zou zeggen dat zijn werk hem in staat stelde om zijn gezin te voorzien van een dak boven het hoofd, voedsel, kleding en zijn kinderen naar school te sturen. Vanuit dat perspectief gaf zijn werk hem dus zeker voldoening. De vraag of het werk bij hem paste, hij daarin zijn roeping had gevonden, zou voor hem secundair en tamelijk irrelevant zijn geweest.

De moderne westerse mens is op zoek naar meer. Doe ik de opleiding die mij helpt om de persoon te zijn die ik wil zijn, of doe ik werk dat bij mij past, waarvoor hier ik op aarde ben; ben ik mijn ‘ding’ aan het doen?

Een recente zaligverklaring middels zelfhandoplegging

Er is niet één specifieke factor aan te wijzen waardoor het psychologische zelf centraler is komen te staan. De Griekse filosofen stimuleerden het denken over het “zelf” al (de ziel volgens Socrates) “echte inzichten komen van binnenuit.”
De Verlichting heeft een rol gespeeld doordat men anders ging denken over religie, politiek, filosofie, wetenschap en sociale verhoudingen (Descartes, Newton, John Locke). “Mens, gebruik je verstand.”.

Het gegeven dat in het Westen de overgrote meerderheid een dak boven het hoofd heeft, kaas op de boterhammen, redelijk veilig over straat kan - onze basisbehoeften zijn over het algemeen voldoende “gecoverd” - resulteert in een surplus aan tijd en ruimte om over het verwerkelijken van het zelf na te denken.
Technologie speelt daarbij een belangrijke rol. Waren we tot voor kort afhankelijk van de seizoenen (en transport) die bepaalden wanneer we bloemkool of spruitjes konden eten, de meteorologische beperkingen hebben we voor een belangrijk deel naar onze hand kunnen zetten zodat de moderne mens in principe kan eten waar hij NU trek in heeft. 
Niet langer heeft biologie het laatste woord over mijn lichaam. Een keur aan voorbehoedsmiddelen stelt de moderne vrouw in staat de achterstand op de werkende man in te halen of te overbruggen omdat de komst van kinderen in een carrière pad kan worden ingepast. De x en y chromosomen hebben niet langer het laatste woord over mijn geslacht. Dat wordt bepaald door mijn psychologische zelf en mogelijk gemaakt door medische vooruitgang en technologie, tenzij je het geld er niet voor hebt; then you’re screwed!

Kortom, we kunnen steeds meer die persoon zijn die we voelen te zijn: Ik ben, want ik voel!

Wordt vervolgd