Is het mogelijk om een ietsje beter, zachter mens te worden?

Een van mijn motto's is "Veranderen is mogelijk, maar is wel een verdraaid langzaam proces". Het zijn meestal voorvallen en incidenten die een veranderingsproces in gang (kunnen) zetten. Ten goede, maar ook ten kwade. De laatste tijd reflecteer ik wat meer op enkele voorvallen die op de lange duur een proces van transformatie in gang zetten.

Ik werkte als stagiaire bij de Hoop (Christelijke ggz en verslavingszorg)  tijdens mijn opleiding aan de Stichting Opleiding Sociale Arbeid (bestaat niet meer). Een van de aan mij toegewezen gasten (zo noemden we cliënten)  was Karin (niet haar echte naam). Karin was 15, verslaafd aan heroïne en om haar verslaving te bekostigen prostitueerde ze haar lichaam. Haar zus, 17 jaar oud, zat in dezelfde periode in de Hoop. 

De zussen kwamen uit een gezin waarvan de vader "in de bediening" stond. God dienen was voor hem prioriteit. Gezin kwam op de tweede plaats. De rekening voor God eerst en dan de rest, moest door het gezin worden opgehoest. Dat gaat vroeger of later altijd fout. De zussen waren opgegroeid in de evangelisch-charismatische traditie en wisten dus van de hoed en de rand met alle potentiële en reële hypocrisie van dien. Vader die naar buiten toe een opgepoetste versie van zichzelf presenteerde, inclusief zalvende glimlach en "vol van God zijn", en dat naar binnen toe, in zijn private wereld, niet waar wist te maken. Het gegeven dat beide dochters aan de heroïne raakten en hun lichamen prostitueerden kan dan ook voor een belangrijk deel aan zijn conto worden geschreven.

Maar dat terzijde. Na een aantal weken in de begeleiding van Karin vroeg ik op een gegeven moment of ik voor haar mocht bidden. Niet dat gebed onderdeel was van de therapie, maar we erkenden beiden het bestaan van God en wellicht dat "de Ene" van boven hier beneden iets kon betekenen in haar pijn, verdriet, woede, teleurstelling en desillusie met mensen en God.

"Dat is goed", zei Karin. Ik pakte haar handen en wachtte op woorden die zouden komen. Doorgaans zit ik namelijk niet om woorden verlegen, maar ze kwamen niet. In plaats daarvan kwamen er tranen. Ik kon niet anders dan huilen. In Karin zag ik de destructieve kracht van misbruik, verdriet, teleurstelling en hopeloosheid. Mijn antwoord? Woordeloze tranen! Ik voelde me ernstig tekortschieten en een loser in het kwadraat.
Na een aantal minuten, toen ik was bedaard, keek Karin mij aan en zei: "Dankjewel." Bedankt voor wat? Ik had nog niets gezegd!

Terugkijkend op dat moment in 1983 realiseer ik me dat het een transformerende impact op me heeft gehad. De keren dat ik dit verhaal vertel, komen dezelfde emoties naar boven en houd ik het niet droog.

De gebrokenheid van mensen als gevolg van keuzes die anderen voor hen maken, of de gevolgen van zelfgemaakte keuzes die een verwoestend effect hebben; het mag de ander niet onberoerd laten. Ontferming over de ander lijkt zeldzamer te worden. Waarschijnlijk omdat ontferming zich slechts in de ontmoeting met de ander manifesteert en de moderne mens eerder lijkt te kiezen voor confrontatie op afstand met polarisatie als ultieme uitwas daarvan.

Afstand kom ik nog te vaak tegen in mijn leven. Ik moet steeds een bewuste keuze maken om die afstand te overbruggen. Vanaf een afstand heb ik namelijk nog veel te vaak een veel te grote mond. Die grote mond wordt al snel kleiner als ik de ander ontmoet, zie.

Hoe het Karin is vergaan? Ik heb geen idee, maar zou het wel graag willen weten. Af en toe typ ik haar naam in een zoekmachine maar dat heeft nooit iets wezenlijks opgeleverd.

God losweken

Wat gebeurt er met God na een nachtje in de biotex?

Nadat God in de moderne tijd verbannen werd naar het domein van de spiritualiteit en verwante ideeën die haaks staan op alles wat verklaard en gemeten kan worden, mocht Hij in de na-moderne tijd weer een beetje terugkomen; ook het onverklaarbare en niet meetbare, zo besloot men, met de kunstenaars voorop, maakt deel uit van de werkelijkheid.

Dus mag God toch een plekje hebben. Fijn. 

Voor de Verlichting en het tijdperk dat we duiden als Modernisme stonden geloof en wetenschap niet per se tegenover elkaar. Dat kwam deels door de (macht van de) kerk, die voor de rest van de wereld bepaalde wat waar en niet waar was. Als je een wereldbeeld had dat enigszins afweek van wat de kerk dicteerde, liep je kans op de brandstapel terecht te komen, gevierendeeld, of onthoofd te worden. Je keek dus wel uit.

Er waren er die niet uitkeken; de wegbereiders van wat we nu Verlichting en Modernisme noemen. Zonder dat ze zich hier wellicht bewust van waren, gaven ze gehoor aan de bijbelse opdracht om te onderzoeken, vragen te stellen en zaken uit te pluizen; een opdracht die impliciet te vinden is in het setje instructies dat Adam en Eva meekregen.

De Verlichting en het Modernisme schoven God terzijde. Maar omdat God zich niet zomaar terzijde laat schuiven, moet dat eerder gezien worden als het afwerpen van het juk van de kerk.

Een van de in deze tijd ontstane tegenstellingen - wetenschap versus geloof - is echter voor velen gebleven. Het is pas de laatste tien, twintig jaar dat volgelingen van Jezus mondjesmaat beginnen te ontdekken dat wetenschap en geloof niet elkaars vijanden zijn; niet tegenover elkaar staan en elkaar zelfs verrijken. Dat kan verwarrend zijn en over het algemeen zal de mens er de voorkeur aan geven om verwarring te vermijden.

Een natuurlijke reactie is dan om de tegenstelling koppig te handhaven en de polarisatie te versterken: nog scherper de wijs en de zijs duiden. Voeg daar het immer wassende individualisme bij en we komen uit bij een situatie waarin zelfs het "wijgevoel" stilaan verwordt tot een "ik en de rest".

Na een flinke tijd in de voorwas te hebben gelegen, lukte het eindelijk om God los te weken van de rest en konden we met hem doen wat we wilden. Hij was immers niet langer verbonden met de armen, de weduwen, de wezen, de vervolgden, de slachtoffers van kwaadwillende demonen (de menselijke variant) en treffen we God eerder aan in de privésfeer van de individuele gelovige, waarbij alles draait om het geloof als persoonlijke beleving. Dan kan het zomaar zijn dat het geloof in God gereduceerd wordt tot een beleving van een nog ontluikende liefdesrelatie of kalverliefde. Ik hoor dat terug in veel moderne "aanbiddingsliederen" waar de verbinding met de aarde hoogstens losjes en/of abstract te vinden is. Er wordt geroepen, geclaimd, geproclameerd, herhaald, aangezwollen, herhaald, nog wat aangezwollen en ten slotte nog driemaal het koortje, of een stukje van de laatste regel herhaald. De vijand wordt ingepeperd dat hij is overwonnen, verslagen, moet op rotten, niets meer te zeggen heeft en tal van varianten hierop. Als overwinnaars juichen we in onze christelijke coconnetjes. Zogeheten "opwekkingen" zijn veelal niet meer dan  "feestjes binnenshuis" waarvan het effect bij de buitendeur al is opgedroogd.

Ik kijk om me heen en zie een andere wereld. Een wereld waarin onrecht, leugen en bedrog heersen en zo'n drie miljard mensen nog nooit het verhaal van Jezus hebben gehoord. Een wereld waarin de kindersterfte daalt, maar nog steeds elke dag 15 duizend kinderen voor hun vijfde verjaardag sterven aan  ondervoeding, infectieziektes en andere oorzaken waar we hier in Nederland niet of nauwelijks nog bang voor hoeven te zijn. En zo kan ik nog even doorgaan.

Daarom zing ik nog maar moeilijk mee.

(*) Het idee van het individu is betrekkelijk nieuw en krijgt rond 1830 als fenomeen (individualisme) voet aan de grond. Een definitie: De ontwikkeling in de samenleving waarbij het individu en zijn behoeften meer centraal komen te staan. Hierbij wordt een individuele persoon niet langer beschouwd als een lid van een groter geheel (zoals een gezin of maatschappij), maar ligt het accent op die persoon als zelfstandig en zelfbepalend wezen.