Van tevoren gekend

"Van tevoren gekend, bestemd, geroepen, gerechtvaardigd en verheerlijkt". Dit is het rijtje zoals we dat in Romeinen 8:1-30 tegenkomen en is de inzet van een al eeuwen durende discussie over de vraag of God van tevoren sommigen er heeft uitgepikt om behouden te worden en anderen om verloren te gaan.
Ik wil eens kijken naar "tevoren gekend".
Ons begrip van kennen is vooral in de sfeer van het verstand en wordt dan ook als zodanig uitgelegd. Ik wil hier niet een uitvoerige en technische woordstudie doen want dan zou je meteen ophouden met lezen. Een eenvoudige en heldere uiteenzetting vindt je hier (in het Engels).
Het Bijbelse kennen, en in onze context van de 'uitverkiezing', gaat veel verder dan een verstandelijk en planmatig feitenspelletje.
De Bijbel geeft alle aanleiding om "van tevoren kennen" te vertalen als "van tevoren liefhebben", hetgeen duidt op een universele liefde zonder onderscheid te maken tussen ras, kleur, moraliteit of wat dan ook.
God heeft van tevoren besloten dat alle mensen het object zijn van Zijn liefde. Hij kan niet anders
want het is Zijn wezen, of aard.
Wat helpt om ons "kennen" begrip te vergroten: Jozef "had geen gemeenschap met haar (Maria), voordat zij een zoon gebaard had" (Mat. 1:25). Hier vinden we hetzelfde woord (in het Grieks) maar dan in negatieve zin. Oudere vertaling lezen dat Jozef 'haar niet kende...". Het "kennen" tussen Jozef en Maria werd pas geactiveerd nadat zij haar eerste zoon had gebaard.
Boeiend is Eugene Peterson's vertaling van de Romeinenpassage in "the Message". Ik zal proberen dit zo nauwgezet mogelijk te vertalen naar het Nederlands. Peterson's uitgangspunt is zonder twijfel een liefhebbende God:
"God wist vanaf het begin wat Hij deed. Toen al besloot Hij om de levens van hen die Hem liefhebben om te vormen in overeenstemming met het leven van zijn Zoon. De zoon loopt vooraan in de rij van herstelde mensen. We zien het oorspronkelijk bedoelde beeld van ons leven in Hem. Nadat God had besloten hoe zijn kinderen eruit zouden zien, volgde Hij dat op door mensen bij hun naam te roepen. Nadat Hij ze bij hun naam had geroepen, zette Hij ze op een stevig fundament met Zichzelf. En toen, nadat Hij ze stevig had neergezet, bleef Hij bij ze tot aan het het eind zodat Hij het werk dat Hij in hen begon volmaakt tot een einde bracht".

Bij het lezen en interpreteren van deze passage moeten we het grotere plaatje in de gaten blijven houden. Paulus schrijft tegen de achtergrond van mensen die lijden en dus het gevaar lopen om de moed te verliezen. "Hoop" staat centraal en met zijn woorden wakkert hij de hoop, een beter uitzicht aan.
God heeft niet alleen lief met woorden, maar zet dat om in actie. Allereerst door Zijn zoon te geven. Daar staan we trouwens vandaag extra bij stil; het lijden en de dood van Jezus. Die liefde wordt niet alleen geactiveerd door iets wat van buitenaf aan ons gebeurd maar dus ook door met ons een traject in te gaan waarvan de uitkomst vaststaat.

Uitzicht(loos)

Dit plaatje is een foto van het uitzicht vanuit m'n hotelkamer in Duitsland. Een beetje teleurstellend. Ik legde dit plaatje naast de uitkomst van het boek dat ik onlangs las; "why I am not a calvinist". Het uitzicht is niet bijster aantrekkelijk. De meeste calvinisten vinden het maar moeilijk om consequent te zijn. Enerzijds van harte geloven in de uitverkiezing: de gedachte dat God voor de schepping al heeft bepaald wie er gered zouden worden. Die gedachte zou je kunnen afleiden uit de verzen in Romeinen 8. Anderzijds is de consequentie van die gedachte dat, als je daar echt in gelooft, je niet anders kan dan zeggen dat God ook van tevoren bepaald heeft wie er verloren zouden gaan. Een moderne, standvastige en consequente calvinist is John Piper:
"Ik wil het feit dat God mijn eigen zonen wellicht niet tot Zijn eigen zonen rekent niet negeren. En, hoewel ik denk dat ik mijn leven zou geven om mijn eigen zonen te redden, ik zou niet tegen Gods plan in opstand komen. Hij is God. Ik ben maar een mens. De pottenbakker heeft absolute rechten over de klei. Mijn recht is om te buigen voor Zijn nooit in twijfel te trekken karakter en geloven dat de Rechter vabn deze wereld altijd doet wat juist is." (How does a souvereign God love? The Reformed journal, april 1983, blz. 13).
Piper is geobsedeerd door "Gods heerlijkheid". Alles wat God doet, draagt bij tot Zijn heerlijkheid. Zelfs het naar de hel sturen van de niet uitverkorenen draagt bij aan Zijn heerlijkheid.
Er zijn tal van ontsnappingsclausules bedacht om het wat minder te doen klinken (het 'softdeterminisme' of compatibelisme bijvoorbeeld wat staat voor de vrijheid om keuzes te maken, maar deze keuzes zijn dan wel weer gedetermineerd; of toegestaan zoals de nog softere varianten suggereren).
Het probleem is de start. Als je begint met voorzienigheid stel je de vraag, "hoe drukt een soevereine God zijn liefde uit?" Als je uitgaat van Gods wezen waarbij het altijd en overal om Zijn liefde gaat, wordt de vraag anders: "Waarin komt de soevereiniteit van een volmaakt liefdevolle God tot uitdrukking?" Met deze kijkrichting lees en interpreteer je meteen al anders.
De Bijbel geeft overigens overweldigend veel aanleiding om God als volmaakt liefdevol te zien en Zijn soevereiniteit als ondergeschikt aan die liefde. En niet andersom.
Als de Bijbel zegt dat God de mens, alle mensen, liefheeft, dan heeft Hij deze oprecht en zonder onderscheid lief.
Wat mensen bij die liefde vandaan houdt is "de god van deze wereld die harten verblindt zodat ze Zijn liefde niet opmerken" (Paulus in 2 Korintiers) en niet een of andere voorbestemd onwrikbaar plan dat mensen het vermogen om te kiezen heeft ontnomen, zodat ze niet eens willen.

Vergeetachtig

Vandaag is een belangrijk dag: de activatie van mijn nieuwe American Express Gold Card. Eens in de zoveel jaar moet dat. Vandaag is dus de dag.

De computer vraagt om mijn 15-cijferige nummer. Dat kan ik gewoon overtypen en de vrouw in de computer (of was het een man) vraagt nu om de datum van mijn moeder´s verjaardag. Meteen breekt het zweet me uit, maar mijn breinscanner is al op zoek en in no/time verschijnt er een viercijferige code op m´n virtuele netvlies. Maar is het de juiste code? Twijfel slaat toe. De tijd dringt. Nog vijf seconden. Weet ik het wel zeker? Of is dit de verjaardag van mijn zwager die een week eerder, of was het later, jarig is? Als het een foute code is zou ik wel eens met een echt levende persoon moeten praten! Ik neem een besluit en toets de vermeende juiste code in. De vrouw in de computer spreekt: "u wordt doorverbonden naar een van onze medewerkers". Fout dus! Een nieuwe stem verwelkomt me met de mededeling dat het kantoor gesloten is.

Nu zit ik mijn een niet actieve AE kaart. Over tien minuten gaat het kantoor open en kan ik de dag in, doorgaan met m'n leven, gerustgesteld dat ik een geactiveerde creditkaart op zak heb.
Mocht dat niet lukken, dan is er altijd nog de "van der Valk Visa kaart". Die is gratis als je er 500 euro per jaar mee uitgeeft.
Je went eraan. Aan die kaarten bedoel ik (hoewel ik nog nooit op krediet heb geleefd; betaal m'n rekeningen altijd op tijd en volledig). Dat drong gisteren tot me door toen een vriend me mailde dat het nog niet gemakkelijk was om een bepaald boek, dat ik hem had aanbevolen, te verkrijgen omdat voor bestellingen uit het buitenland een creditkaart vereist is.
Maar goed, een ding zit me dwars. Ik denk dat ik alles bij elkaar zo´n dertig tot veertig inlogcodes en wachtwoorden-pincodes moet onthouden. Dat ik er af en toe een vergeet is niet vreemd. Maar dat ik de verjaardag van mijn moeder zou kunnen vergeten.... Shame!

Weer thuis

De consultation zit erop en ik ben bijna thuis. In een complexe organisatie als OM, werkzaam in meer dan honderd landen met honderden vacatures, is het een uitdaging om het internationale samenwerkingskarakter te bewaren. Het mobiliseren van vrijwilligers is een voortdurende uitdaging. Sommige velden moeten eerst de juiste mensen op de juiste plekken hebben om het werk verder te kunnen ontwikkelen. Het allerbelangrijkste in dit alles zijn de relaties tussen de leiders en vertegenwoordigers van de velden onderling. Het is voor mij bijvoorbeeld onmogelijk om de details van alle noden en vacatures van alle individuele velden te kennen. Het is eigenlijk vanzelfsprekend dat ik me richt op die plekken en die mensen die ik ken. Daarom is het leren kennen van medewerkers en situaties belangrijk. Investeren in relaties is cruciaal en in kader van wat we willen bereiken, een van de beste tijdsinvesteringen. Niet allen voor mij maar voor alle OM-ers.

Recruiting Consultation

Mijn kamergenoot stelde me gerust, hij snurkt niet. De geluiden die ik de afgelopen twee nachten hoorde en die me uit m'n slaap hielden, noem ik dan ook 'snurkgeluiden' zodat ik mijn collega niet voor leugenaar hoef uit te maken. De recruiting concultation is nu een dag aan de gang. Het is een wat stille groep met collega's uit Duitsland, Amerika, Engelanf, Finland, Zweden, Italie, Chili en Zwitserland. Het gaat allemaal wat traag maar deze ontmoeting is een bekangrijke scakel in het proces om te komen tot een plan dat moet leiden tot
numerieke groei van de organisatie.

Alles weten

Een van de grootste problemen in de discussie over de mate van vrijheid die we als mensen hebben is de aanname dat Gods alwetendheid en alomtegenwoordigheid automatische inhoudt dat Hij de toekomst in alle details kent. Alle bijbelgedeelten die suggereren dat de mens vrij is om keuzes te maken; een vrije wil heeft, moeten zodanig geïnterpreteerd worden dat ze binnen het vastgestelde model passen.
Je zou ook andersom kunnen beginnen. Neem alle verzen over de vrijheid om keuzes te maken en probeer daar alle verzen die anders suggereren binnen dat model te passen. Je blijft hoe dan ook met tegenstellingen zitten maar je leert wel om er vanuit een andere invalshoek naar te kijken.
De eerder door Peter gesuggereerde optie van het schaakspel waarvan de grootmeester alle mogelijk consequenties van alle mogelijke zetten kent en voorziet resulteert in een eindeloze kluwen van mogelijkheden. God geeft de mens de vrijheid om uit ontelbare mogelijkheiden te kiezen en Hij voorziet de gevolgen van ieder mogelijk scenario. Wat Hij niet zou weten is welke keuze de mens maakt. Ten diepste is dit een variant op het determinisme alleen wordt het hier voor God wat ingewikkelder (die heeft het wat drukker met het volgen van de ontelbare varianten die iedere keuze van ieder mens oplevert). Laat je fantasie even de vrije loop en probeer je de onmogelijk complexiteit van deze variant voor te stellen. Stel je voor dat Kain Abel niet had doodgeslagen. Abel is nu getrouwd en krijgt 27 kinderen. Een aantal van die kinderen trouwt met een partner die, als Abel wel was gedood, anders door een van Kain's kinderen geclaimd zou worden. Kain's kinderen moeten bij gebrek aan voldoende huwbare partners in de directe omgeving, naar Finland afreizen om daar te gaan shoppen.
Hele simpele keuzes leiden tot een totaal andere wereld. Uiteindelijk blijven alle scenario's indirect gedetermineerd.
God weet alles. Hij kan alles.
Sommige flauwerikken vragen of God ook ronde vierkantjes kan maken. Het antwoord is simpel. Hij kan dat niet omdat we met elkaar hebben afgesproken wat een vierkantje is en wat een cirkel is. Deze moeten aan voorwaarden voldoen om de naam vierkantje of cirkel te mogen dragen. Maakt dat God minder God?
God weet alles. Moet dat dan betekenen dat elk detail, elke mogelijke variant, elke ademtocht en gedachte van elk individu dat nu leeft en nog geboren gaat worden voor Hem als het ware al in het verleden ligt (tijd zou voor God geen factor van belang zijn)?
Of zou het zo kunnen zijn dat God alles weet van wat er redelijkerwijze te weten valt en dus een beperkte kennis van de toekomst heeft omdat deze mede afhangt van de keuzes die wij maken?
Ik snap dat dit weer nieuwe vragen oproept maar het is bijzonder interessant om het eens te verkennen.

Afscheid

Ach, op dat determinisme kom ik nog wel weer eens terug. Het gaat er bij mij niet in dat wij allemaal pionnen zouden zijn in een groot kosmisch schaakspel. En ook al hebben we massaal onze rug naar God toegekeerd, Hij heeft ons niet gedumpt. Integendeel. Onze rebellie triggerde Zijn eindeloze liefde. We zijn, als Zijn schepselen belangrijk genoeg dat Hij het allerbelangrijkste voor ons gaf: Jezus Christus. Hij trekt ons op uit grote diepte en richt ons op tot grote hoogte. De psalmist roept het uit: "Wat is de mens dat Gij aan hem denkt. Toch hebt gij hem bijna goddelijk gemaakt".
Een volgeling van Jezus heeft geen enkele reden om zich teneergeslagen te voelen omdat God zijn of haar zelfbeeld, waar we toch allemaal al mee worstelen, nog eens flink de grond in zou stampen.
Prinsen, prinsessen, priesters, medearbeiders, zonen, dochters en zou zijn er nog meer titels die ons overkomen als we Hem volgen.

Goed, gisteren afscheid van Moniek genomen die volgende week met haar vriend naar Spanje vertrekt. Voorgoed? Wie zal het zeggen? Ze gaat daar werk zoeken en haar vriend wil gaan studeren en werken tegelijk. In ben benieuwd.

Vandaag naar Duitsland. Van morgen tot en met dinsdag leidt ik samen met twee collega's een 'recruiting consultation'. Dat is onderdeel van een groter plan dat we aan het ontwerpen zijn om te komen tot een strategie voor de werving van nieuwe werkers. We zitten nu in de 'luisterfase'. Wat leeft er in de kantoren, op de velden? Wat werkt hier? Wat werkt daar? Hoe komt dat? Wat zijn de obstakels? Wat zou een mogelijke oplossing zijn?

Determinisme en vrijheid

Hoe vrij zijn we eigenlijk? Vrijheid is deels een illusie en deels een beleving. Zelf wijs ik het harde determinisme af maar ben me bewust dat er wel degelijk determinanten zijn die onze keuzes mede bepalen. Keuzes worden gemaakt in overeenstemming met ons wereldbeeld en onze waarden. Die worden beiden weer gevormd door onze opvoeding, cultuur en in de maatschappij heersende wereldbeelden en waarden. We wegen af binnen de kaders die we kennen. We zijn dus minder vrij dan we denken. Zelfs als die kaders in beweging komen door zich te verdiepen in andere wereldbeelden, normen, waarden en religies, we komen maar moeilijk af van de kaders die zich in onze vormende jaren diep in ons wezen hebben verankerd.
Het veranderen van een wereldbeeld is vrijwel onmogelijk. Zelfs het effect van een hersenspoeling is vaak tijdelijk.
Vanmogen las in in de Korinthebrief over de bedekking die het hart van de mens belemmert om de dingen van God te begrijpen. Die bedekking wordt pas weggenomen als met zich tot God keert.
Ik herinner me dat nog als de dag van gisteren. Er veranderde iets diep van binnen nadat ik me tot God keerde. Rationeel is het niet te verklaren. Ik weet dat de Bijbel niet langer een vreselijk saai en nauwelijks te begrijpen boek was, maar tot leven kwam. Het paste bij me. Ik kon met geestelijk ogen zien. De waas verdween en zaken werden helder.
Was ik nu vrij? Volgens de Bijbel is vrijheid een soort van roeping (Galaten 5). Die vrijheid heeft een doel. Niet om mij een onbegrensd leven te bieden maar om mij in staat te stellen om mijn medemens in liefde te dienen.
Ben ik nu helemaal vrij van mijn verleden?
Ik leef met diepe littekens die regelmatig pijnlijk oplichten. Ik blijf het product van mijn opvoeding maar daar dwars doorheen leeft en werkt nu Gods roeping. Ik hoef me niet langer te laten bepalen door mijn verleden maar leer elke dag een beetje meer om binnen de grenzen van Gods roeping te leven.
Het is geweldig om niet langer een leven te leiden waarbij alles om mij draait (mijn rechten, mijn behoeftes) maar om ondanks mezelf mijn naaste grotere prioriteit te geven. En dat is echte vrijheid.
Ik ben nog helemaal Jan maar er is iets losgemaakt door de Geest van God. Jezus kwam om ons los te maken van de wereld, de zonde en onszelf. Die losmaking drijft mij terug naar het hart van de Vader.
Een van de meest ingrijpende ervaringen die hiervan een gevolg is, is dat God mij uit de bagger van deze wereld optrekt tot iets heel bijzonders. Daarover morgen meer.

Determinisme II

Zijn we nu wel of niet vrij om zelfstandig keuzes te maken? Als we niet vrij zijn, zijn we ook niet verantwoordelijk. Als we wel vrij zijn, zijn we ook verantwoordelijk. Sommigen zullen (en hebben dat ook gedaan) betwisten dat vrijheid een voorwaarde is om iemand verantwoordelijk te houden. Misschien wat kort door de bocht maar volgens mij kun je iemand wel dwingen om een ander dood te schieten maar dan nog heeft de gedwongene de vrijheid om te kiezen om het wel of niet te doen. De afweging van de consequenties van het een of het ander bepaalt dan de uiteindelijke keuze.

In de Westminster catechismus komen we de volgende artikelen tegen:
7. "De besluiten van God zijn Zijn eeuwig voornemen, overeenkomstig de raad van Zijn wil, waarbij Hij tot Zijn Eigen eer alles heeft voorbeschikt wat maar zou gebeuren."
De verwarring begint in artikel 13 waar we lezen: "Onze eerste ouders, overgelaten aan de vrijheid van hun eigen wil, vielen uit de staat waarin zij waren geschapen, door te zondigen tegen God."
Er zijn miljoenen christenen die geen enkel probleem lijken te hebben om met het leven in deze paradox. Of de samenstellers van de catechismus hebben dit niet voldoende doordacht of ik zoek dingen die er niet zijn. Het betekent dat God niet alleen eindverantwoordelijk is maar ook bedenker. En dat is mijns inziens volkomen in strijd met het beeld van een goede, liefhebbende God.

De grote J.I. Packer biedt de volgende oplossing aan:
Aanvaard het voor wat het is, en leer ermee leven. Weiger om de schijnbare tegenstelling als werkelijkheid te aanvaarden; schrijf de schijn van tegenstrijdigheid toe aan je beperkte bevattingsvermogen; denk aan de twee principes als, hoewel je het nu niet begrijpt, elkaar aanvullende begrippen en niet als strijdende rivalen.

Er zit een luchtje aan deze oplossing. Het is een gefabriceerde oplossing die noodzakelijk is om het determinisme te doen voortbestaan.

Of de mens is vrij, of niet.
Maar, wat is vrijheid? Morgen meer.

Determinisme

Een van mijn grootste bezwaren tegen het calvinisme is dat het zo dicht tegen het determinisme aanschuurt, dat de twee zo'n beetje met elkaar vergroeid zijn. Determinisme is de leerstelling welke aanneemt dat niets bij toeval geschiedt, doch alles noodwendig gevolg is van bepaalde oorzaken, tevens, dat de wil niet vrij is, doch volledig wordt bepaald door in-en uitwendige factoren.
Veel christenen worstelen hiermee. Als God alles bestuurt, van tevoren bepaalt wie er wel en niet behouden worden en als zelfs het hart van de koningen als was in Zijn handen is, kan het niet anders of men komt in een gedachten- en geloofsconflict terecht. Christenen willen namelijk tegelijkertijd geloven dat de mens een vrije wil heeft.
Er is een ritsje bijbelverzen die, wanneer verkeerd (= niet in de context en buiten het OT kader) geïnterpreteerd, de lezer niet anders kunnen doen besluiten dan dat alles gedetermineerd is.
In het dagelijks taalgebruik kom je het veelvuldig tegen: "God heeft het zo geleid", "God heeft het gewild", God zal er wel zijn bedoeling mee hebben". Deze uitspraken getuigen van een wereldbeeld waarin alle details door God van te voren bedacht en in het heden uitgewerkt worden. De mens staat machteloos en kan niet anders dan alle gebeurtenissen in de wereld en eigen leven te interpreteren als een daad van Gods goedheid. Alle pijn, verdriet, rampen, onrecht en misbruik moeten worden omgebogen om zodoende te kunnen worden verzoend met het beeld van een liefhebbend God.

Vinden we het gek dat veel christenen in stilte worstelen.
God geeft pijn omdat Hij van ons houdt. De pijn helpt om betere mensen te worden. De pijn wordt gebruikt om ons murw te maken en ons op een punt van volkomen overgave te brengen.
Ik weet niet hoe het U, geachte lezer, vergaat. Maar iets ruikt niet helemaal fris in deze benadering. Christenen zijn in z'n algemeenheid dan ook niet erg succesvol om pijn en onrecht te verklaren.

In de hulpverlening kom je dit ook tegen met de volgende logica als gevolg:
1. Als we vrij zijn om te kiezen zijn we moreel verantwoordelijk voor onze daden
2. De mens is niet vrij maar gedetermineerd
Conclusie: De mens is niet verantwoordelijk.

De dilemma's zijn echt maar we mogen niet toestaan dat de leer van het determinisme de overheersende gedachte wordt in ons geloofsleven.
Ten diepste is de vraag of de mens nu wel of niet vrij is om te kiezen.
Morgen deel II